Kan relasjonar byggast? Kva byggast dei i så fall av?

I dette essayet freistar eg å dekonstruere og å utforske ulike måtar å tenke rundt begrepet relasjon. Desse refleksjonane tar utgangspunkt i to eksempler frå Per Lorentzen, nokre tankar frå filosofen Martin Buber, eit bilete av Jean-Paul Sartre, men ikkje minst også eigne erfaringer frå praksis – mellom anna i det å trekke inn min personlege kompetanse i (og lidenskap for) musikk, som ein del av det daglege miljøarbeidet med ulike tenestemottakarar.
Foto: Alberto R. Salas, Flickr

Tekst: Marius N. Hjelle, vernepleier, musiker og fluefisker.

To stykker sit og speler musikk saman. Dei er i flytsona; det er berre musikken dei tenker på. Musikken er eit verb, ein tilstand, eit rom. Den er eit anna land – og difor ein sjanse til å redefinere seg sjølv. I dette er musikken også eit fartøy, for det er musikken som har ført dei til dette landet. Til å møtes der.

Men kva betyr det? Kva var det som gjorde
at denne situasjonen opplevdes som noko
viktig?

Relasjonen
Å ha ein relasjon er å kunne relatere seg til kvarandre. Altså er det snakk om ei form for gjensidig empati, eller heller forståelse av at ein på visse måter er like; at ein har noko felles. For å spørje kva som definerer ein god relasjon, er det då kanskje relevant å på vegen diskutere kva dette er, som ein har felles.

Foto: Mark, Flickr

Kva ein har felles kan vere mykje eller lite, viktig eller uviktig – det treng til dømes ikkje vere meir enn at ein arbeider i same bygget, og nikker til kvarandre når ein passerer kvarandre i trappa. Men denne temmeleg ubetydelege relasjonen, bygga på denne vesle fellesnemnaren – den kan straks opplevast som noko større, og viktigare, dersom ein brått og tilfeldigvis skulle møte på kvarandre i ei gate i ein by i eit land langt borte. Då vil ein kanskje for første gang, i det minste, stoppe opp og prate saman? Og når ein så seinare møter kvarandre i trappa på jobben – vil ein ikkje då kunne tenke seg at denne relasjonen har endra seg? At den i utgangspunktet noko marginale relasjonen mellom dei to no, i det minste, er noko meir av ein relasjon – at dei to er nærmare det å tenke at dei har ein relasjon?

Slår ein opp i ordbøker, finn ein at ordet ‘relasjon’ kjem frå latin, og er «av samme ord som referere» (sjå til dømes Norsk Ordbok). Om vi fortset denne ordleiken litt til, og tenker på referere i tydinga å gjenfortelje (ibid.), eller altså «å fortelje igjen» - så er vi inne på ein kanskje nyttig måte å sjå på relasjonsbegrepet. Det som har endra relasjonen til dei to i trappa, er at dei no har denne historia som dei deler – dei har noko som kan gjenforteljast. Når dei møttest i denne framandlandske gata – så var brått alt dei visste og hadde av liknande erfaringar heime; altså sjølv om dei ikkje hadde gjort seg desse erfaringane saman – då var dette blitt noko dei kunne gjenfortelle kvarandre. Dei gjorde det nok kanskje ikkje – men vissheten (eller antagelsen) om at dei delte desse potensielt gjenfortellbare historiene førte til at dei no hadde ein sterkare relasjon.

Og kunne ein legge til dette, at først no såg dei kor mykje dei hadde, av delte opplevingar? For dei hadde vel i stor grad dei same felles erfaringane også før dei reiste, når dei berre var på nikk med kvarandre i trappa? Dette møtet i utlendighet, denne eine nye delte opplevinga fekk dei til å sjå at dei delte mange – det var eit moment-of-meeting; ein katalysator som altså gav relasjonen betydeleg momentum. Og hadde dei trengt å ha arbeida i same bygget heime, eller i det heile tatt ha møtt kvarandre – for at dette kunne skje? Nei, vi er vel mange som har hatt hjartelege møter med andre nordmenn i utlandet – for også til dømes å ha same nasjonalitet inneber ei lang liste delte erfaringar. Ein kan fort sette seg ned og ta eit glas vin med nokon det aldri kunne slått ein å i det heile tatt helse på, om ein passerte dei på gata heime i Noreg. Brått har ein noko felles; ein ser dei som nokon som ikkje er så annleis frå ein sjølv; dei er nokon ein kan relatere seg til; ein har ein relasjon.

Foto: Jarle Eknes

Har vi då kanskje begynt å sirkle inn noko som liknar byggesteinar? Altså noko av dette som krevjast for å «bygge relasjonar» – eller altså, kanskje; kva ein bygger dei med? Kan ein sjå som byggesteinar, dei felles potensielt gjenfortellbare delte historiene? Og mørtelen – det som får ein til å sjå desse byggesteinane som noko som heng saman med kvarandre(s) – ville då vere denne opplevinga (innsikta) av at dei faktisk er delt (felles). Og ei slik innsikt krever å møte kvarandre på ein slik måte at denne innsikta dukkar opp. Hos begge. Hadde dei to i den framandlandske gata ikkje sett kvarandre; eller om kanskje berre ein av dei hadde stoppa opp – og den andre anten ikkje fekk det med seg, eller ignorerte det potensielt relasjonsbyggjande initiativet – så hadde ikkje møtet skjedd. Då hadde ikkje relasjonen betra seg (kanskje tvert i mot). For ein kan sjølvsagt ikkje ha ein relasjon åleine. Men ein kan oppleve å stå i ein annan relasjon til den andre, enn denne står til deg – altså at ein har ei ulik oppleving av relasjonen; av kva ein deler. Her kjem tillit inn som et aspekt ved relasjonen – for relasjonen, om den skal vere god krever vel ei oppleving av gjensidighet? Om eg tenker at eg har ein veldig god relasjon til nokon – og så finn ut at den andre likevel slett ikkje ser det på den same måten – kva skjer då? Vel – om ‘vennskap’ er ein kategori av ‘gode relasjonar’ – og den andre då her ikkje tenkte på meg som ein venn – så er vi ikkje venner; då var det eg som hadde misforstått. Å ha ein god relasjon til nokon innebærer altså difor tillit til at den andre er autentisk i korleis han gjev inntrykk av å oppfatte relasjonen.

Dette tenker eg ikkje minst kan vere viktig når relasjonen det gjeld er mellom ein tenestemottakar og ein tenesteyter. På grunn av den skeive maktfordelinga som følger av rollene – ja – men kanskje også berre i det at den eine jo er betalt for å vere i situasjonen, og samstundes gjerne har faglege motivasjonar bak sine handlingar og veremåter. Også sjølve ønsket om relasjonen kan sjåast som fagleg motivert. Alt dette kjem vi meir inn på seinare.

Foto: Mikegunawan, Dreamstime

Om ein tenker på ein relasjon som noko som kan byggast – kva slags bygg er det då? Om dei grunnleggande eksistensielle, menneskelege erfaringane kunne oppsummerast i opplevinga av å vere personar avgrensa frå alle andre personar – kunne vi då tenke på som vatn, det som isolerer oss; at vi er – som Simon & Garfunkel syng – øyer? Eg var aldri særleg begeistra for den songen, og eg likte først heller ikkje denne neste tankerekka: Om relasjonar kan byggast, må ein kunne tenke på dei som byggverk – om dei er byggverk, er det nærliggande å tenke på dei som bruer. Eg likte ikkje tanken fordi det liksom var så opplagt, enkelt og klisjeaktig: «mennesker som øyer», og frasen «bygge bruer mellom folk» – var dette den store innsikta utdanninga mi skulle munne ut i?

Men no har ofte klisjear blitt nettopp det av ein grunn, og når eg tenkte meir over det – klarte eg ikkje sleppe tak i biletet. For det slo meg at bruer – mellom øyer – dei er ikkje berre kommunikasjonslinjer eller muligheten til å besøke kvarandre eller å snakke saman. Ei bru binder to øysamfunn saman – og i dette endrar den begge samfunna. Dei opplever seg gjerne i det daglege som to autonome samfunn (la oss tenke oss at brua er lang), og i at kvar øy har vore eit sjølvgåande [uavhengig] samfunn i seg sjølv fram til brua kom – så er ein van med å på eit vis klare seg åleine. Men brua gjev øyene tilgang både til kvarandres ressursar og kunnskaper. Kanskje den eine øya er egna til å gro malt på og den andre humle. Eller det kan vere øynaboane har løyst problemstillinger dei sjølve framleis strevar med – eller kanskje dei, ved å snakke saman, kjem opp med løysninger ingen av dei hadde tenkt ut på eigenhand. Dei to øysamfunna kan altså – på grunn av brua – sjåast som eitt samfunn, som står større og sterkare enn det dei to mindre samfunna gjorde. Samstundes har brua, det at dei to øyene no er ein del av dette større samfunnet, det har endra dagleglivet på kvar av øyene.

Og slik er det vel også når mennesker har ein (god) relasjon? Vi kunne til dømes sjå til personalet i eit bufellesskap. Dersom det er gode relasjonar mellom dei – dersom dei snakkar saman; utvekslar erfaringer og kunnskaper og diskuterer problemstillinger som kjem opp; eller kva dei tenkte eller følte i situasjonar som oppstod – at då er dei å tenke på som ei relasjonseining, for å no her kalle det noko anna enn ‘samfunn’? Som dei to øysamfunna, har ei slik relasjonseining meir enn summen av kva dei som utgjer relasjonen hadde før brua (relasjonen) vart bygd; av kunnskaper og ressurser, etc. Likeeins har kvart av enkeltmenneska i relasjonseininga no meir enn det dei hadde. Å vite at ein kan spørje nokon til råds, at ein har tilgang til deira kunnskapar om ein treng dei; å tenke «dersom eg treng hjelp, kan eg spørje han» – det er på eit vis å ha tilgang til deira ressursar. Slik blir ressursane noko du på eit vis også kan by på sjølv – dei er noko du kan kome opp med om det krevjast av deg. Men dette krever tillit – i det at ein må blottlegge seg ved å spørje – ein må kunne tenke «vi har ein relasjon der vi begge kan spørje om ting den andre er betre på, utan at den andre tenker på deg som svak, dum eller dårleg i jobben din. Vi ønsker å gjere kvarandre betre».

Både tillit i, og tillit til relasjonen synes altså å vere trekk ved gode relasjonar. Kanskje er det slik at jo meir tillit ein har til relasjonen – jo meir tillit har ein i relasjonen? Dette blir sjølvsagt sirkulært: Om ein har ein god relasjon innebærer det tillit; relasjonen er – kunne ein seie – prega av ein stor grad av tillit mellom partane. Men å oppfatte relasjonen som ein god relasjon krever tillit – tillit til at den andre ser likt på situasjonen; det at de har ein god relasjon. Men korleis kjem ein då dit?

Foto: Jarle Eknes

Og kva legg ein då i adjektivet ‘god’ – når ein snakkar om gode relasjonar? Korleis oppstår dei? Eg meinte ovanfor at eg kanskje hadde sirkla inn nokre av byggesteinane. Men ut i frå det eg skreiv der, kunne ein tenke seg at det var ei slags kvantitativ vurdering som låg bak, altså at jo fleire slike potensielt delbare erfaringar (byggesteiner) ein har felles – jo betre er relasjonen. Men slik har vi vel alle erfart at det jo ikkje nødvendigvis er. Når ein går i grunnskulen er det ikkje gitt at ein har ein betre relasjon til klassekameratar ein både har vakse opp rundt gått på skule med kvar dag i årevis – enn ein har til lagkameratane i fotballklubben ein berre har spelt på i eit halvt år.

For det ligg vel også eit kvalitativt element i adjektivet; nokre slike delte erfaringer teller for meir enn andre. Nokre slike erfaringer opplevast som meir vesentlege enn andre. Om vi går attende til mitt første forsøk på å beskrive kva ein relasjon er – at det handler om ei form for empati, ut i frå ei oppleving av at den andre liknar på ein sjølv – så ligg kanskje det kvalitative elementet i kor vesentleg for korleis vi ser oss sjølv det er – det som vi gjenkjenner i den andre? Det er ikkje nødvendigvis vanskeleg å få ein god relasjon med nokon frå eit heilt anna land, med ein heilt annan bakgrunn – ein kan likevel finne kvarandre, for å sei det slik. Og som vi såg hos dei to som møttes i utlendighet, så kan det kvalitative elementet vere relativt og ikkje minst variere ut i frå kontekst: først når dei var langt heimefrå, fekk dei felles erfaringane betydning (opplevdes som vesentlige). Dei to var då likare kvarandre, fordi alt og alle andre var meir annleis.

Det er kanskje timeleg å gjere eit forsøk på å oppsummere, før vi går vidare: Ein kan sjå det som at relasjonar bygges av felles potensielt delbare erfaringer. Desse må eksplisitt kome til syne for partane, og dette skjer i ulike variantar av intersubjektive møter. Om desse delte erfaringane er mange nok, og/ eller vurderes kvalitativt som viktige – så er ein på veg mot ein god relasjon. Gode relasjonar er også avhengige av tillit; ein må oppleve at den andre ser relasjonen på same vis som ein sjølv.

Eg og Du og rollene vi speler

«Du och Jag, Alfred! Du och jag, Emil!»
(Frå Emil frå Lønneberget av Astrid Lindgren, fritt etter hukommelsen)

Også berre i kraft av å vere menneske, personar avgrensa frå alle andre personar, har vi ei rekke felles grunnleggjande og eksistensielle erfaringar. Og ein treng ikkje møtast i eit framandt land for å gjenkjenne dette hos ein annan – men ein treng denne opplevelsen, eit ‘moment of meeting’ – eit intersubjektivt møte; eit signifikant øyeblikk. Når Per Lorentzen deler nokre erfaringer frå arbeidet med den autistiske, språklause og utviklingshemma kvinna Gry, og skriv «Det var noe med denne lille episoden som fikk meg til å tenke på Gry som lik alle andre mennesker» (Lorentzen 2003:12). – så tenker eg at det er nettopp eit slikt øyeblikk han har erfart. For «lik alle andre mennesker» betyr også at han brått opplever ho – til tross for kor forskjellige han til då har tenkt at dei er – som lik seg sjølv. Dette framstår å vere ei vesentlig erfaring og erkjennelse for Lorentzen. Det han beskriv, er altså opplevinga å stå ovanfor eit menneske og brått oppleve/oppdage/erfare dets «menneskelighet» – altså eksplisitt å registrere, eller kjenne på dette – eller eigentlig; å gjen-kjenne sin eigen ‘menneskelighet’ hos nokon andre. Kva er det då som skjer, i dette øyeblikket? Eg har snakka om oppdaginga, eller erkjennelsen, av felles potensielt delbare erfaringer – opplevinga at denne andre liknar deg på måtar som der og då oppleves som vesentleg. Ein tenker: Du liknar på Meg. Ein kunne altså seie det som at den andre går frå å vere nettopp dét: ein Den, ein Han; eit Det – til å vere ein Du.

Filosofen Martin Buber skriv at vi har to måter å forholde oss til verda og kvarandre på; vi står anten i eit Eg–Du forhold, eller i eit Eg–Det  forhold. Han kallar desse ordpara for grunnord – og forklarer dette med at «Det finnes ikke noe Jeg i og for seg, men bare det Jeg som hører til grunnordet Jeg–Du og det Jeg som hører til grunnordet Jeg–Det» (Buber 1967:6). Korleis vi ser den andre som står foran oss, er altså også eit uttrykk for (eller kanskje heller: definerer/bestemmer) kven vi sjølv er – der og då; kva Eg som er tilstades i situasjonen. Ein konkret illustrasjon får vi igjen av Per Lorentzen, som har skrive mykje om korleis «fagligheten » kan kome i mellom tenesteutøvar og tenestemottakar, som han gjer her: «[hun] ble en som var tilstede primært som representant for et faglig opplegg og sekundært som seg selv» (Lorentzen 2003:62). Fordi ho i denne situasjonen såg tenestemottakaren som eit Det, altså – «en beskaffenhet, en erfarbar, beskrivbar, løs bunt av navngitte egenskaper» (Buber 1967:10) var ho sjølv tilstades i situasjonen som eit Eg–Det-eg – ho var nærast eit Det sjølv; ein fagperson. Alternativet, beskriver Buber slik:

Står jeg overfor et menneske som overfor mitt Du, og sier jeg grunnordet Jeg–Du til ham, da er han ingen ting blant ting, og består heller ikke av ting. Han er ikke Han eller Hun, begrenset av andre Han og Hun, et punkt som er avmerket på verdensnettet av rom og tid. (Buber 1967:10)

Forskjellen mellom Eg–Du og Eg–Det som tilstander ligg altså, slik eg forstår det, i at ved å seie Eg–Det, så observerer, beskriver og avgrenser ein – noko som innebærer avstand, og samstundes gjer ein sjølv til ein tilskodar. Ein står på utsida av situasjonen. I det den utfolder seg, er ein på eit vis samstundes også tilbake i den timen på Høgskulen i Bergen då ein lærte om sånn-og-sånn, og ein er også samstundes allerede på overlappinga ved arbeidsdagens slutt og gjenforteller kva som hendte og korleis ein tolka ting. Seier ein derimot Eg–Du er ein tilstades, ein er ein deltakar: «Forholdet til Du’et er umiddelbart; intet begrepsmessig, ingen forhåndsviten […]» (Buber 1967:13).

Foto: Jarle Eknes

Kan ein videre tenke seg at å uttale grunnordet ‘EgDu’ til nokon, er å invitere dei til å sjølv tre inn i Eg–Du tilstanden? For å seie det på ein annan måte; eg tenker at ved å seie Du (i ‘Bubersk forstand’) – så viser ein seg sjølv fram som ein Du for den andre. Om tenesteytaren i Lorentzens eksempel ovanfor brått hadde forholdt seg til – og henvendt seg til tenestemottakar (=Det) som Du (igjen: i Bubersk forstand), så ville dette for ho innebære å også tre ut av hennar eigen Dethet («fagpersonen») – det ville vere å stille seg framfor teneste mottakaren som om ein var eit menneske «lik alle andre mennesker» – ein Du.

Dersom det er ein del av det å vere vernepleier – at ein skal kunne «bygge» gode relasjonar til tenestemottakar; dersom dette er ein egenskap vi er forventa å inneha – så tenker eg, ut i frå refleksjonane så langt, at denne egenskapen meir presist kan beskrivast som evna til å fasilitere mulige intersubjektive møter: å møte tenestemottakar med grunnordet Eg-Du. All den tid det vel er ei kjensgjerning at ein ikkje kan ha ein relasjon aleine, så følger det også at ein heller ikkje kan vere i ein relasjon med eit objekt; eit Det. All den tid det vel er ei kjensgjerning at ein ikkje kan ha ein relasjon aleine; kan ein heller ikkje – som vernepleier eller i det heile tatt – bygge relasjonar på eigenhand. Så om å «bygge» ein relasjon på den eine sida krever å sjå den andre som Du – krever det også at ein sjølv trer ut av sin eigen Det-het – viser seg som noko meir enn den rolla ein speler, og altså framstår som eit Du for den andre.

Men som fagpersonar må vi jo heilt faktisk også bruke det kliniske blikket på tenestemottakarane – det er jo vel eit sentralt aspekt ved vårt mandat som fagperson, dette å kunne sjå tenestemottakaren som eit Det: «en beskaffenhet, en erfarbar, beskrivbar, løs bunt av navngitte egenskaper» (Buber 1967:10). Evna til å gjenkjenne, kunne beskrive og vite korleis ein burde handle ut frå desse observasjonane – dette er vel nettopp kunnskaper som definerer oss som fagpersonar? Berre ved å observere tenestemottakar gjennom slike briller kan ein til dømes igangsette gode tiltak og drive målretta miljøarbeid som kan dokumenterast og evaluerast. Samstundes, som eg kort var inne på i Lorentzeneksempelet ovanfor, så er også fagpersonen – som tilstand eller rolle – eit Det. Når kapteinen spør over intercomen «Er det en lege om bord på flyet?» – då spør han etter eit Det – han spør etter «en beskaffenhet», ein «løs bunt av navngitte egenskaper». Det same er tilfellet når det i stillingsutlysinger spørjast etter vernepleiere. Vi er tilsett som fagpersonar – som Det.

Når vi er i rolla ‘fagperson’ legg det, som vi såg i Lorentzens eksempel, begrensninger for korleis vi ser verda, og korleis vi handlar i den. Vi prøver å etterleve etablerte, og/eller internaliserte beskrivelser av dette spesifikke Det vi skal vere (kravet om ‘faglighet’) – medan vi opptrer som fagperson. Eg vil tillate meg å her trekke inn eit kjent bilete frå Jean-Paul Sartre, sjølv om eg vil bruke biletet noko annleis enn han sjølv gjorde:

Han har livlige og markerte bevegelser, litt for presise, litt for hurtige, han beveger seg mot kundene med litt for kvikke skritt, bøyer seg med litt for stor iver, hans stemme, hans øyne uttrykker en interesse som er litt for full av omsorg for kundens ordre…han spiller å være kelner… (Sartre 1993:31).

«Vi […] forsøke[r] å gripe oss selv utenfra som en annen eller som en ting» (Sartre 1993:133). Ein kunne kanskje beskrive det som method acting, basert på vårt eige bilete av ideal-vernepleiaren? Altså at vi prøver å vere slik vi trur/ønsker vi burde vere – når vi opptrer i rolla som fagperson?

Foto: Pabak Sarkar, Flickr

Og eg ser det som opplagt at vi også har andre roller i vårt repertoar: Om nær identiske situasjonar som ein kan kome ut for i ein arbeidssituasjon oppstod medan ein var i ei anna rolle (som mor, til dømes – eller kompis) – så har i alle fall eg erfart å handle ut i frå heilt andre kriterier. Då har eg eksempelvis tenkt og handla ut frå korleis eg tenker ein burde handle som kamerat. Og om den same situasjonen oppstod saman med kjærasten min, og ikkje ein kamerat – så ville eg ha tenkt annleis om både situasjonen og korleis eg burde opptre i den. Hadde eg opptredd som ein kompis – medan eg burde opptre som ein kjærast – vil eg tru at eg fort ville kunne få ein rimeleg utvetydig og uttalt korreks – eller altså kritikk – for at eg ikkje handla i tråd med rolla mi – at eg var lite overbevisande i rolla som kjærast.

Det ovanstående var kanskje eit noko plumpt eksempel, men ei side ved det å sjå seg sjølv som om ein kunne observere seg sjølv frå utsida – er at alle andre jo faktisk ser deg frå utsida. Bygger ein rollene sine opp i eit forsøk på å framstå slik ein ønsker å bli sett (av dei andre, men kanskje først og fremst seg sjølv) – så blir publikums reaksjonar viktige. Dei er også kritikaren, som beskriv i meir eller mindre eksplisitte anmeldelser korleis karakteren framstår for dei. Alle roller har sine spesifikke og meir eller mindre spesifiserte vurderingskriterier. Fjellklatraren vurderer høgare andre fjellklatrere som har gjort ting som imponerer ein – som fjellklatrar – og han vurderer seg sjølv ut frå dei same kriteriene. Men det kan jo også hende at den andre ser deg som å spele ei heilt anna rolle enn den du sjølv ser deg i – eksempelvis ein dyrkjøpt lærdom lært for alle som har blitt avvist midt i ei tilsynelatande gjensidig forelsking – fordi den utkårede eigentleg såg deg ‘berre som ein kamerat’ (eventuelt; ‘nyttig idiot’).

Eg ser altså for meg at vi har fleire rollekarakterar. Nokre av desse tenker vi nok som meir vesentlige for kven vi er – korleis vi ønsker å sjå oss sjølve; framstå for andre – altså; for korleis vi definerer oss sjølv. Når eg tidlegare i essayet trakk fram korleis ein gut i grunnskulen kan oppleve å ha ein tettare relasjon til gutane i fotballklubben som han berre hadde kjent nokre månader – enn han har til klassekameratar han har møtt kvar dag i fleire år – så tenker eg at noko av dette ligg i at han tenker på seg sjølv meir som ein ‘fotballspeler’ enn til dømes ‘skuleelev’, eller ‘einfrå- det-nabolaget-han-har vakse-opp-i’. I kor stor grad vi ser andre som å vere like oss sjølv – det kjem vel også mykje an på korleis vi ser oss sjølv? Korleis vi ønsker å bli sett?

Men korleis er situasjonen for tenestemottakaren? Også tenestemottakaren har andre roller enn denne eine; også tenestemottakaren kan vere mor, kamerat, kjærast – kelner eller for eksempel postmann. Men i møtet med tenesteytarar er denne rolla gitt: Tenestemottakar. Og medan tenesteytar oftast kan henge si rolle att på knaggen ved arbeidsdagens slutt – for så å tre ut i verda i den eine eller andre rolla – så vert tenestemottakaren møtt av nye tenesteytarar. Det neste skiftet. Eg har arbeida med mange mennesker i bufellesskap med døgnbemanning, som i hovudsak hadde å gjere med tenesteytarar – som i veldig liten grad fekk spele andre roller enn denne eine.

I tillegg tenker eg at det er to andre viktige forskjeller på dei to rollene Tenesteytar og Tenestemottakar; og det eine er at førstnemnde har valgt den rolla – medan den andre har fått den tildelt. Vi kan på den eine sida tenke oss at denne valgte rolla vart valgt ut frå i alle fall ei viss tidlegare kjennskap til rollekarakteren (kva oppgåver denne utfører, kva kunnskaper ein kan forvente å inneha etter ei eventuell utdanning til ei slik rolle, etc) – men også elles ei nokså stor kunstnarisk fridom (definisjonsmakt) i korleis ein vil spele rolla – korleis ein ønsker å sjå seg  sjølv; korleis ein ønsker å framstå; korleis ein ønsker å bli sett. På den andre sida har altså tenestemottakar ikkje sjølv valgt å innta rolla Tenestemottakar – og videre er denne rollas karakteristika i veldig stor grad basert på Tenesteytarars beskrivinger.

Foto: Lulia Pironea, Flickr

Om vi tenker oss at ‘Den normale personen’ i seg sjølv er ei rolle – så er dette ein vel langt på veg vagt definert idealkarakter basert på kjensler og statistikk – som det ofte likevel er ein del av tenesteytars oppgåve å lære tenestemottakaren opp til å spele. For kan vi ikkje sjå som eit trekk ved karakteren ‘Tenestemottakaren’ – at denne på den eine eller andre måten er dårleg på å framstå som ‘Den normale personen’? Og med dette meiner eg eigentleg at det nok gjerne ofte er slik han blir sett, og definert? At ein kan tenke seg at han gang på gang mottar anmeldelser som i veldig stor grad fokuserer på hans manglar og kor lite han overbeviser i rolla? Kan ein sjå for seg at nokre roller blir meir vesentlige for sjølvbildet vårt, på grunn av at det er slik vi oftast blir sett?

Eg har nemnd tanken om at nokre av våre rollekarakterar opplevast som meir vesentlege enn andre, at dei speler ei viktigare part i korleis vi ser oss sjølv. Vi har også vore innom at korleis vi faktisk blir sett kan korrigere sjølvbildet, eller det kan – i den grad vi er i stand til det – få oss til å korrigere vår utførelse av rolla. Vi kan dessutan, som vi såg hos den håpefulle romantikaren – opplevde at andre ser oss som ein annan rollekarakter enn den vi prøver å spele.

Andre eksemplar på dette er når ein som tenesteytar er med ein tenestemottakar ute blant folk (som ein seier) – eksempelvis i ein daglegvarebutikk. Mange situasjonar kan oppstå, og eg har ikkje tal på kor mange diskusjonar eg har overhørt eller deltatt i på ulike personalrom rundt dei ulike variantane. Grunnsituasjonen er denne: På grunn av taushetsplikt og omsyn for tenestemottakar, ønsker tenesteyter at dei begge skal framstå i rolla som ‘Den normale personen’. Å framstille seg som Tenesteyter ville vere å samstundes avsløre den andre som Tenestemottakar for resten av butikken. Samstundes er ein også framleis i rolla Tenesteytar i samspelet med Tenestemottakar, for det er tross alt behovet for tenestene du yter som gjer at du er med vedkomande i butikken. Du opererer altså som ein ‘Hemmeleg tenesteytar’; du er undercover. Dette krever å spele to roller på ein gong: ‘Den normale personen’ (for dei de møter) – og ’Tenesteytar’ (for tenestemottakaren). Ideelt sett, kunne ein seie – er ein då eigentleg ein ‘Tenesteyter’ (for ein tenker og handlar ut i frå den rollas sånn-og-sånn) som later som han er ‘Den normale personen’.

Men også tenestemottakaren opptrer i to roller i situasjonen. På den eine sida kan han ikkje unngå å sjå seg sjølv som ‘Tenestemottakaren’ – all den tid han jo er der saman med ein ’Tenesteytar’ (om denne er aldri så dyktig i sitt dobbeltspel). Samstundes, tenker eg, vil det skje eit forsøk på å framstå i rollekarakteren ‘Den normale personen’. Dette kan anten kome frå eit indre ønske om å bli sett slik; det kan vere fordi alle andre i butikken i stor grad framstår slik; eller det kan vere fordi ein er opplært i at det bør ein. Eit omsyn for tenestemottakar, er som eg nemnde også ein motivasjon for Tenesteytar sitt dobbeltspel i butikken; og dette kan tenkast som eit ‘fagleg omsyn’. I den grad det stemmer som eg sa, at det er ein del av tenesteytars oppgåver å lære tenestemottakaren å gjere ein betre figur i rolla som ‘Den normale personen’. For då vil det å la tenestemottakar oppleve mestring i å opptre som ‘Den normale personen’ – og å hjelpe denne til det – i det minste vere eit delmål med handleturen for Tenesteytaren. Noko denne vil etterstrebe for å leve opp til sitt eige bilde av korleis ein Tenesteytar skal handle i slike situasjonar.

Men kva skjer i dette to-doble rollespelet om ein bekjent av tenesteytaren kjem bort og tar kontakt med han? Situasjonen kan sjølvsagt spele seg ut på ymse måtar, men eg har sjølv bivåna ein kollega – via subtile gester – tydeleg (for meg som observerte det på avstand) late som (ovanfor tenestemottakar) at han lata som (for sin bekjente) at han var i rolla som ‘Den normale personen’, samstundes som han ovanfor sin bekjente signaliserte at rolla han spelte var ‘Tenesteytaren’.

Og kva skjer i dette to-doble rollespelet om tenestemottakaren brått bryt ut av rolla som ‘Den normale personen’ – til dømes gjer ei eller anna form for utagering? Alt etter forma for utagering – og dessutan i kor stor grad tenestemottakaren fram til då har lykkast i å spele ‘Den normale personen’ – må tenesteytar kanskje sjølv heilt legge av seg rolla som ‘Den normale personen’ for å hjelpe tenestemottakaren å gjenfinne sin ‘Den normale personen-karakter.’ Eller nesten det motsette kan skje; dersom utageringa ikkje er av ein slik art at dei andre i butikken nødvendigvis ser tenestemottakaren som ‘Tenestemottakar’ – så vil dei heller ikkje sjå tenesteytaren som ‘Tenesteytar’ – men kanskje heller sjå han slik tenestemottakaren er van med å bli sett: som dårleg i det å spele rolla som ‘Den normale personen’. Det er likevel vanskeleg å sjå for seg at det vil opplevast som ei relasjonsstyrkande oppleving.

Foto: Guillermo Alonso, Flickr

Dei fleste av oss, må gjennom ein dag eller ei veke forholde oss til ei rekke folk vi sjølv ikkje har valgt å måtte forholde oss til så mykje som vi gjer/må. Nokre av desse føler vi at vi har ein relasjon til, andre ikkje – og dette gjeld sjølv om vi har med kvarandre å gjere relativt ofte.6 Nokre av desse liker vi, andre ikkje; dei fleste har vi ikkje noko meining om. Dei fleste av desse er for oss berre funksjonen dei fyller – bussjåføren tar i mot pengane dine og får deg dit du skal; kantinedama held deg med kaffi og lunsj. Eg snakker neppe berre for meg sjølv når eg seier at eg med dei aller fleste av desse ikkje tenker at vi har ein relasjon. Relasjonar oppstår mellom menneske – og med dei fleste av desse tenker eg at eg ikkje har hatt nok å gjere med dei, til at dette har oppstått.

Dette har mykje å sei for korleis ein forholder seg til menneska rundt seg. For når eg ein dag slo av ein prat med kantinedama om noko anna enn handelen som føregjekk – så skjedde det noko. Når eg lærte namnet hennas og begynte å tiltale ho ved det, skjedde noko meir. Brått var ho blitt ein person, brått var det nokon å snakke med laust og fast om – brått hadde vi ein relasjon, som eg etter kvart ville kome til å tenke på som god.

I nokre av desse møtene der vi gjorde noko meir enn å berre utføre transaksjonen pengar-mot-mat gjekk ho altså frå å vere ein funksjon; kantinedame (ei Ho; eit Det) – til å bli ein person; ein Du. Og at dette hadde skjedd endra korleis eg såg ho, og det endra korleis ho såg meg. For i hennar auge hadde også eg fram til då framstått som ein ting, ein funksjon, ei rolle; Kunden.

Foto: Maria Grazia Montagnari, Flickr

Eg har lyst å kome med ei lita presisering. For eg har påpeikt tidlegare at ein ikkje kan ha ein relasjon med eit objekt; eit Det. Men dei to frå trappa som seinare skulle kome til å møte kvarandre ein heilt annan stad, i eit heilt anna land – når det skjedde og dei møttest; så opplevde dei det som at dei alt hadde ein slags relasjon (eg omtala den visst ein gong som marginal). Og i daglegtale så har vi jo ‘ein slags relasjon’ til mange; berre i det at vi må forholde oss til dei. Ut i frå anekdoten om meg og kantinedama, har det slått meg at i den grad vi jo hadde ‘ein slags relasjon’ også før vi opplevde det som at vi hadde det – så var dette ein relasjon mellom to ting, to ‘Det’ – to roller: Kantinedama og Kantinekunden. Og eg ser for meg at grunnen til at eg eigentleg ikkje tenkte på dette som ein ‘relasjon’ – var at den berre eksisterte medan vi var i desse rollene. Eg forholdt meg berre til ho når eg var Kantinekunde og ho Kantinedame, og ho gjorde det same. Altså var vi begge berre funksjonane vi fylte for kvarandre, og i den grad vi vurderte relasjonen som god eller ikkje, hang dette på i kor stor grad og på kva måte vi utførte vår funksjon. Slik sett kunne ein beskrive den relasjonen vi hadde som ein «nytterelasjon» – men eg tenker det blir enda meir presist å beskrive det som ein «rollerelasjon»: Det var dei to rollene vi spelte, som hadde ein relasjon – eit Det og eit Det. Ein Tenesteytar og ein Tenestemottakar står allereie før dei møtes i ein slik type relasjon; dei må forholde seg til kvarandre fordi den eine har krav på å motta visse tenester – og den andre har som jobb å yte slike tenester.

Det første intersubjektive møtet til meg og kantinedama, vårt moment-of-meeting, skjedde spontant – og skjedde då eg (eller ho) overhørte noko i ein samtale den andre var del i, og kom med ein veldig treffande kommentar. Det skulle ikkje meir til. Brått var ho altså ikkje berre Kantinedama – men ein person som også kunne vere alle mulige andre roller som eg ikkje visste noko om. «Hva vet man da om Du’et? Bare alt. For man vet ikke lenger noen enkelthet om det» (Buber 1967:12).

Forholdet Eg–Du er umiddelbart, og difor flyktig – det er eit signifikant øyeblikk (tross alt) – men noko ein kan ta med seg – ei erfaring ein huskar (det var signifikant, tross alt).

Om vi vel jo seinare stadig møttes som Kantinekunde og Kantinedame, så hadde vi no begge moglegheiten til å tre ut av den rolla – til å bli sett som noko meir, og til å sjå den andre som noko meir; til å vere noko meir enn kva rolla begrensa oss til – og det var difor no ikkje lenger ein rollerelasjon, men ein relasjon.

Foto: Steven Leonti, Flickr

Eg snakka tidlegare om det som kunne tenkast som den grunnleggande eksistensielle situasjonen – å vere ein person avgrensa frå alle andre personar. I lys av kva som har kome fram sidan, vil eg kome med ein ny tanke om det. Vi ser oss sjølv utanfrå, som Sartre skreiv – og det er då rolla vi ser og vurderer. Og som vel har kome fram i denne tekstens refleksjonar: Vi speler mange roller. Nokre av dei ser vi sjølv som meir vesentlige; dei er korleis vi helst ønsker å sjå oss sjølv, og bli sett av andre. Kunne ein sei at den grunnleggande eksistensielle situasjonen – er erkjenninga, eller vertfall aninga, om at vi ikkje er nokon av dei? Og at vi heller ikkje er summen av rollene våre – all den tid vi kan endre på korleis vi speler dei, eller også redefinere oss sjølv; spele nye roller? At dette då er den ‘menneskeligheten’ vi gjenkjenner når vi møter den andre med grunnordet Eg-Du?

«Den som sier Du, har ikke et noe til gjenstand, For hvor noe er, der er annet noe, ethvert Det grenser til andre Det, Det er bare til, derved at det grenser til andre. Men der hvor det sies Du, er intet noe. Du grenser ikke. Den som sier Du, har intet noe, har intet. Men han er i forholdet» (Buber 1967:6).

Då skulle det ikkje vere så vanskeleg? Kvifor er det då likevel så vanskeleg?

Epilog
Ein kan spørje seg sjølv i kor stor grad det er mogleg å redefinere seg sjølv; å finne nye roller å spele. Som vi såg i biletet frå daglegvarehandelen, er det kanskje lettare når vi er vekke frå dei som er vande med å tenke på oss i visse roller – og kanskje lettast når vi er langt borte. Men tenestemottakaren i bufellesskapet, som stort sett døgnet rundt er omgitt av Tenesteytarar; og dermed nærmast er låst i rolla som Tenestemottakar – kva sjansar får han til det?

Foto: Andrew Gustar, Flickr

Vel, kanskje han ein dag kjem med ein treffande kommentar, når han overhører to Tenesteytarar diskutere noko på kjøkenet medan dei smører skiver og trekk kaffi til lunsj. Eller eigentleg: kanskje det ikkje var ein treffande kommentar i forhold til diskusjonen, så mykje som den traff den eine Tenesteytaren – som var meg. For det han sa var: «Eg har et keyboard i leiligheten min».


To stykker sit og speler musikk saman. Ein på gitar og ein på keyboard. Dei er i flytsona; det er berre musikken dei tenker på. Musikken er eit verb, ein tilstand, eit rom. Den er eit anna land – og difor ein sjanse til å redefinere seg sjølv. I dette er musikken også eit fartøy, for det er musikken som har ført dei hit; til eit moment-of-meeting; til å plutseleg møte kvarandre i ei gate i ein by i eit land langt borte.


Litteratur

  • Buber, Martin (1967). Jeg og Du. Oslo, Cappelen.
  • Lorentzen, Per (2003). Fra tilskuer til deltaker. Oslo, Universitetsforlaget.
  • Sartre, Jean-Paul (1993). Væren og intet. Oslo, Pax.

 

Last ned artikkelen som PDF.

Denne artikkelen ble først publisert i SOR Rapport nr 4/2016. For å få de ferskeste artiklene først må du abonnere på SOR Rapport.